काठमाडौँ । कोलम्बियाको राजधानी बोगोटा नजिकै रहेको ‘टेसोरोस डे कोलम्बिया’ (कोलम्बियाको खजाना) नामक प्रयोगशालामा १४ प्रकारका दुर्लभ भ्यागुता पालिरहेका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ‘हार्लेक्विन पोइजन डार्ट फ्रग’ हो । यो प्रजनन वातावरण संरक्षणको लागि विशेष योजनाको एक हिस्सा हो, जसको उद्देश्य कानुनी रूपमा पालिएका भ्यागुताहरू प्रयोग गरेर तस्करहरूको अवैध व्यापार अन्त्य गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार, वन्यजन्तु र जीवजन्तुको अवैध व्यापार संसारको चौथो सबैभन्दा लाभदायक अवैध व्यापार हो, जसले प्रत्येक वर्ष २३ बिलियन डलर कमाउँछ ।कोलम्बियाको काली सहरमा यस हप्ता सुरु हुने युएन कोप १६ जैविक विविधता सम्मेलनमा, प्रतिनिधिहरूले हात्तीको दाँतदेखि प्यांगोलिनको छालासम्मको तस्करीबारे छलफल हुने छ । चीनमा प्रयोग हुने प्यांगोलिन एसियाली देशहरूमा मारिन्छन् ।
कोलम्बियामा विश्वका उभयचर जीवहरूको करिब १० प्रतिशत पाइन्छ । यसमा चोको वनबाट समातेर विदेश तस्करी गरी सजावटका लागि राखिने विष डार्ट भ्यागुता पनि पर्छन् । यी भ्यागुताहरूको विष तस्करहरूको लागि पनि आकर्षणको केन्द्र हो, किनभने तिनीहरूले श्वासप्रश्वासमा समस्या निम्त्याउन सक्ने विष निकाल्छन् ।
यस्तो बेचबिखन नियन्त्रण गर्न, धेरै देशहरूले जंगली जनावरहरूको कानुनी व्यापारलाई अनुमोदन गरेका छन् । प्रजनन योजनाहरू अन्य देशहरूमा पनि सञ्चालित छन्, जस्तै जैविक विविधताको अर्को केन्द्र कोस्टा रिका, जसले आफ्नो जंगलको रक्षा गर्न पुतलीहरू प्रजनन गर्ने योजनाहरू चलाउँदैछ ।
टेसोरोस डे कोलम्बियाका संस्थापक इभान लोजानो भन्छन्, ‘यदि त्यहाँ भ्यागुताहरूको अन्तर्राष्ट्रिय माग छ भने, नयाँ घरहरूमा पुन: उत्पादन गर्न सक्ने कानुनी रूपमा खेती गरिएका भ्यागुताहरू उपलब्ध गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।’
कोलम्बियामा भ्यागुता तस्करी एक अपराध हो, जसलाई पाँच देखि १२ वर्षको जेल सजाय हुन्छ । कोलम्बिया जैविक विविधताको हिसाबले ब्राजिलपछि विश्वमा दोस्रो स्थानमा छ । तर अमेरिका र धेरै युरोपेली देशहरूमा तस्करी गरिएका उभयचरहरूमा कुनै प्रतिबन्ध छैन ।
‘टेसोरोस डे कोलम्बिया’ ले सात प्रजातिका भ्यागुताहरू निकासी गर्छ र थप सात प्रजातिका भ्यागुताहरूको लागि अनुमति पर्खिरहेको छ । ‘जब हामीले तिनीहरूलाई निर्यात गर्छौं, हामी विश्वास गर्छौं कि तिनीहरू राम्रो ठाउँमा जाँदैछन्,’ भेटेरिनरी प्राविधिक एलेजान्ड्रा कुरुबोले भने । उनले गर्वका साथ भर्खरै ट्याडपोल (लार्भा) बाट विकसित भ्यागुता देखाए ।
कोलम्बियाका केही उभयचरहरू ५ हजार किलोमिटर टाढा अमेरिकाको कोलोराडोमा माइकल हेनरिकेजको टेरारियममा पुगेका थिए । ६५ वर्षीय हेनरिक्ससँग विष डार्ट भ्यागुतासहित ४० वटा भ्यागुताको संग्रह छ । हेनरिक्सले तिनीहरूलाई आफ्नो ‘शान्तिको ठाउँ’ मा राख्छन् ।
हेनरिकले कानूनी रूपमा व्यापार गर्ने प्रत्येक भ्यागुताको लागि एक हजार डलर तिरेका थिए । यी कानुनी रूपमा खरिद गरिएका जनावरहरूसँग एक ट्याग संलग्न छ, जसमा एक विशेष कोड छ । ‘प्रत्येक मालिकले पहिचान गर्न सकिने अद्वितीय भ्यागुता पाउँछ,’ लोजानो भन्छन् ।
कानुनी रूपमा भ्यागुताको उपलब्धताले तस्करी गरिएका नमूनाहरूको मूल्य घटेको छ । गोल्डेन पोइजन फ्रग वा फिलोबेट्स टेरिबिलिसको मूल्य पहिले १५० डलर थियो, जुन अहिले ४० डलरमा झरेको छ ।
यी फाइदाहरूको बावजुद, पर्यावरणविद्हरू कानुनी वन्यजन्तु व्यापारसँग धेरै खुसी छैनन् । एसियामा परम्परागत औषधिमा प्रयोग हुने गैँडाको सिङ्गको बजारलाई वैधानिकीकरणले माग बढाउने र कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायलाई गैरकानूनी स्रोत पहिचान गर्न कठिन हुने विज्ञान पत्रिका ‘साइन्स’ ले हालैको प्रतिवेदनमा चेतावनी दिएको छ ।
तर लोजानोका ग्राहकहरूले यसलाई लाभदायक सम्झौता मान्छन् । ‘उनीहरूले अमेरिकामा निर्यात गर्न थालेदेखि, कोलम्बियाबाट अवैध जनावरहरूको व्यापारको बजार लगभग सुकेको छ,’ कोलोराडोका उनका ग्राहक हेनरिक भन्छन् । ‘आज अमेरिकामा कोलम्बियन भ्यागुता भेट्टाउन धेरै गाह्रो छ,’ उनी भन्छन् ।
कोलम्बियाली प्रहरीले पनि तस्करहरू विरुद्धको प्रयासलाई तीब्र बनाएको छ। जनवरीमा, बोगोटा एयरपोर्टमा फिल्मको क्यानिस्टरमा लुकाइएका १३० वटा विषालु भ्यागुतासहित एक महिला मृत अवस्थामा फेला परेकी थिइन् । लोजानो आशा गर्दछन् कि जब अन्तर्राष्ट्रिय माग कम हुन्छ उसले बिस्तारै आफ्ना भ्यागुताहरूलाई जंगलमा छोड्न सक्षम हुनेछ ।
