कैलाली । नेपालको शैक्षिक प्रणालीमा विद्यार्थी राजनीति महत्वपूर्ण भूमिकामा छ। स्ववियु (स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन) ले शैक्षिक संस्थाहरूमा विद्यार्थीहरूको हकहितको प्रतिनिधित्व गर्छ भने विभिन्न विद्यार्थी संगठनहरूले तिनका आवाज बुलन्द गर्छन्। यद्यपि, विद्यार्थी संगठनका प्रतिनिधिहरूमा आवश्यक चेतना र जिम्मेवारीबोध कत्तिको छ भन्ने बहस गर्न आवश्यक छ।

नेपालमा क्याम्पस र विश्वविद्यालयहरू केवल पाठ्यक्रममा आधारित ज्ञान प्राप्त गर्ने स्थल मात्र होइनन्, तिनलाई सामाजिक, राजनीतिक र बौद्धिक चेतनाको केन्द्रका रूपमा पनि लिनुपर्छ। तर, विद्यार्थी संगठनहरू शैक्षिक सुधार र विद्यार्थी हितभन्दा राजनीतिक स्वार्थसिद्धिको अखडा बन्दै गएको चिन्ताजनक अवस्था देखिन्छ।

१. विद्यार्थी संगठनको ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य र वर्तमान अवस्था,

नेपालमा विद्यार्थी संगठनहरू लामो इतिहास बोकेर आएका छन्। राणाशासनको अन्त्यदेखि प्रजातन्त्र स्थापनासम्म, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन लगायतका परिवर्तनहरूमा विद्यार्थी राजनीति निर्णायक भूमिकामा रह्यो। तर, आजको विद्यार्थी राजनीति त्यस ऐतिहासिक गौरब बाट च्युत हुँदैछ।

वर्तमानमा अधिकांश विद्यार्थी संगठनहरू राजनीतिक दलहरूको छाया संगठन बनेका छन्। जसले गर्दा विद्यार्थी राजनीतिमा:

* शैक्षिक सुधारभन्दा राजनीतिक दलबन्दी प्रमुख बन्ने ।

* विचारभन्दा व्यक्तिगत अवसरवाद हावी हुने ।

* रचनात्मक बहसभन्दा झगडा र अराजकता बढ्ने ।

* विद्यार्थी मुद्दाहरू ओझेलमा पर्ने स्थिति देखिन्छ।

यसरी विद्यार्थी संगठनहरू अब आन्दोलनमुखी नभएर नीतिनिर्माणमुखी बन्नुपर्ने आवश्यकता छ।

२. स्ववियु निर्वाचन : नेतृत्व चेतना र विद्यार्थी भूमिका,

नेपालका क्याम्पसहरूमा स्ववियु निर्वाचन विद्यार्थीहरूका लागि लोकतान्त्रिक अभ्यासको पाठशाला हो। यद्यपि, यहाँ पनि प्रश्न उब्जन्छ—

* स्ववियु प्रतिनिधिहरू कत्तिको सक्षम छन्?

* उनीहरू विद्यार्थी मुद्दा उठाउन सक्छन् कि दलका कार्यकर्ता मात्र हुन्?

* उनीहरूको उद्देश्य शिक्षालाई सुधार्नु हो कि सत्ताको ढोकासम्म पुग्नु मात्र?

आजका विद्यार्थी नेताहरू आफ्नो बौद्धिक स्तर उकास्न, नीति निर्माणमा योगदान दिन, र संगठनात्मक क्षमता विकास गर्न भन्दा झुण्ड मानसिकता, नारा र शक्ति प्रदर्शनमा बढी केन्द्रित देखिन्छन्।

त्यसैले, आजको विद्यार्थी नेतृत्व चेतनशील, नीतिगत रूपमा स्पष्ट र विद्यार्थी हितप्रति प्रतिबद्ध हुनुपर्छ।

३. विद्यार्थी संगठनको प्रभाव : शिक्षा सुधार कि अवरोध?

विद्यार्थी संगठनले क्याम्पसमा दुई खाले प्रभाव पार्न सक्छ:

(क) सकारात्मक प्रभाव,

* विद्यार्थीहरूलाई नेतृत्व विकास र नीतिगत बहस गर्ने अवसर दिन्छ।

* शिक्षामा सुधार ल्याउन दबाब समूहको रूपमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ।

* छात्रवृत्ति, पुस्तकालय सुधार, यातायात सेवा, आवास सुविधा जस्ता क्षेत्रमा सकारात्मक पैरवी गर्न सक्छ।

(ख) नकारात्मक प्रभाव

* राजनीतिक दलहरूको प्रभाव अत्यधिक हुँदा विद्यार्थी संगठनहरू स्वतन्त्र बन्न सक्दैनन्।

* अराजकता, झडप, हुलदंगा जस्ता घटनाले शैक्षिक वातावरण नै बिग्रने खतरा रहन्छ।

* प्रशासनमा अनावश्यक दबाब, जबरजस्ती, हड्ताल जस्ता प्रवृत्तिले विद्यार्थीको पढाइ नै प्रभावित हुन सक्छ।

त्यसैले, विद्यार्थी संगठनहरूले संस्थागत सुधार, गुणस्तरीय शिक्षा, र जिम्मेवार नेतृत्वको अभ्यास गर्नुपर्छ।

४. समाधान : विद्यार्थी राजनीतिमा नीतिगत पुनर्संरचना आवश्यक,

वर्तमान विद्यार्थी राजनीति सच्चाउनका लागि केही महत्वपूर्ण सुधार आवश्यक छन्:

1. शिक्षालाई प्राथमिकता दिने विद्यार्थी संगठनहरू चाहिन्छ – राजनीतिक दलबन्दीभन्दा शिक्षा सुधारको पक्षमा स्पष्ट नीति बनाउने संगठन नै वास्तविक विद्यार्थी संगठन हो।

2. नेतृत्व चेतना विकास गरिनुपर्छ – उम्मेदवारहरूले विद्यार्थी हकहितका मुद्दा बुझ्ने र समाधान निकाल्ने सीप, ज्ञान र इमानदारी राख्नुपर्छ।

3. राजनीतिक दलहरूको हस्तक्षेप घटाइनुपर्छ – विद्यार्थी संगठनहरू स्वतन्त्र रूपमा निर्णय गर्न सक्ने हुनुपर्छ।

4. हिंसा र अराजकतालाई अन्त्य गरिनुपर्छ – झडप, तोडफोड, हड्तालको राजनीति परित्याग गर्दै संवादमुखी विद्यार्थी राजनीति अभ्यास गर्नुपर्छ।

५. निष्कर्ष : चेतनशील विद्यार्थी संगठन र उत्तरदायी नेतृत्वको आवश्यकता,

नेपालको विद्यार्थी राजनीति इतिहासले दिएको अवसर हो, तर यसलाई दुरुपयोग गरिए संगठनहरू आफैं निरर्थक बन्छन्।

यदि विद्यार्थी संगठनहरू शिक्षा सुधार, विद्यार्थी हकहित, र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा केन्द्रित भए मात्र विद्यार्थी राजनीति वास्तविक अर्थमा सफल हुन्छ। अन्यथा, यो संगठन राजनीतिक दलका भरिया बन्ने वा सत्ताको भर्‍याङ चढ्ने औजार मात्र हुने खतरा रहन्छ।

त्यसैले, विद्यार्थी संगठनहरूले शिक्षा, नेतृत्व विकास, नीति निर्माण र बौद्धिक बहसलाई केन्द्रमा राख्दै स्वतन्त्र र जिम्मेवार विद्यार्थी राजनीति अभ्यास गर्नुपर्छ। नत्र, विद्यार्थी राजनीति परिवर्तनको साधन होइन, सत्ता प्राप्तिको साधन मात्र बन्नेछ।