म्याग्दी, उच्च पहाडी भूगोलमा अवस्थित म्याग्दीको धवलागिरि गाउँपालिकाका बासिन्दाको जीविकोपार्जनको परम्परागत आधार बनेको घुम्ती पशुगोठ सङ्कटमा परेको छ ।बुढ्यौली लाग्दै गएका किसान, युवापुस्ताको वैदेशिक रोजगारीप्रतिको आकर्षण, बजार र सरकारी सेवासँग कमजोर पहुँचका कारण परम्परागत पशुपालन व्यवसाय क्रमशः खुम्चिँदै गएको हो ।
कुनै समय ३० वटासम्म गाईभैँसी पालेका धौलागिरि गाउँपालिका–३ मुनाका ६० वर्षीय यामप्रसाद पुनको गोठमा अहिले १० वटा मात्र छन् । “बाउबाजेले गर्दै आएको पशुपालनबाटै घरव्यवहार चलायौँ, छोराछोरी पढायौँ”, पुनले भन्नुभयो, “तर उमेर बढ्दै जाँदा गोठ लिएर लेकबेँसी गर्न कठिन भएकाले पशु सङ्ख्या घटाउनुपरेको छ ।”
मुनाकै ८१ वर्षीय लिलबहादुर पुन पनि घुम्ती गोठ छोड्ने तयारीमा हुनुहुन्छ । बाल्यकालदेखि भेडाबाख्रा पालन गर्दै आउनुभएका उहाँले यही पेसाबाट ठूलो परिवार हुर्काउनुभयो । तर छोराहरू विदेश गएपछि गोठलाई निरन्तरता दिन समस्या भएको बताउनुहुन्छ । धवलागिरि–४ खाम्लाका ७४ वर्षीय पूर्णबहादुर जैसीले पनि ५७ वर्षदेखि गर्दै आएको भैँसीपालन यस वर्षबाट बन्द गर्नुभएको छ । स्वास्थ्य समस्या र उमेरका कारण भैँसी बेचेर घरमै बस्न थालेको उहाँको भनाइ छ ।
धौलागिरिमा जेठदेखि पशुचौपायालाई लेक तथा बुकीतर्फ लैजाने र कात्तिकपछि बेँसी झार्ने परम्परा छ । यहाँका किसानहरूले ढोरपाटन, जलजला, रुघाचौर, पातिहाल्ने तथा विभिन्न खर्क क्षेत्रमा पशु चराउने गर्छन् । उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रको जीवनशैलीसँग घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको यो प्रणालीले दूध, घ्यू, दही, मोही, मासु तथा कृषि कार्यका लागि आवश्यक पशु उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउँदै आएको छ ।
गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०७४÷७५ मा तयार पारेको वस्तुगत विवरणअनुसार १२ हजार ६० परिवारमध्ये ५३ प्रतिशत परिवारको मुख्य जीविकोपार्जन कृषि थियो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा गाईगोरुको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा घट्दै गएको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।
धौलागिरि गाउँपालिकाको पशु सेवा शाखाका प्रमुख चन्द्रकला दाहालका अनुसार चार हजार ४११ गाई, दुई हजार ८४७ भैँसी, पाँच हजार ९८६ बाख्रा, दुई हजार एक सय ९५ भेडा, ११९ बङ्गुर, १६ हजार २२६ कुखुरा, ६७० खरायो तथा २६६ घोडा–खच्चर छन् । विसं २०७४ को सर्वेक्षणमा गाईगोरुको सङ्ख्या छ हजार ७५६ रहेको थियो । यसले परम्परागत गाईपालन निरन्तर ओरालो लागिरहेको सङ्केत गर्छ ।
अधिकांश घुम्ती गोठ दर्ता नभएकाले यकिन तथ्याङ्क उपलब्ध नभएको दाहालले बताउनुभयो । चेतनाको कमी, प्रशासनिक पहुँचको अभाव, झन्झटिलो प्रक्रिया तथा भौगोलिक विकटताका कारण किसानहरू व्यवसाय दर्तामा आकर्षित हुन नसकेको उहाँको भनाइ छ । यसले गर्दा बिमा तथा सरकारी अनुदान कार्यक्रमबाट पनि धेरै किसान वञ्चित भएका अगुवा किसान भुवानी पौडेलले बताउनुभयो ।
घुम्ती गोठ घट्दै जाँदा स्थानीय पशुका आनुवंशिक स्रोतसमेत जोखिममा परेका छन् । लिमे र पारकोटे जातका भैँसी, पहाडी गाई, सिनाल र खरी जातका बाख्रा तथा बरुवाल र भ्याङलुङ जातका भेडा–बाख्रा लोप हुने अवस्थामा पुगेका धौलागिरि गाउँपालिका–२ खोरीयाका दलबहादुर रानाले बताउनुभयो ।
यद्यपि गाउँपालिकाले घुम्ती गोठ संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ । उपाध्यक्ष रेशम पुनमगरका अनुसार किसानलाई त्रिपाल, सोलार बत्तीलगायतका सामग्री वितरण गरिएको छ । गत आर्थिक वर्षमा वडा नम्बर ५ मल्कवाङको खालीखोलामा रु आठ लाखको लागनमा मा ५०० भन्दा बढी भेडाबाख्रा अट्ने क्षमता भएको घुम्ती गोठ निर्माण गरिएको थियो ।
भेडापालक कृषक हिमबहादुर छन्त्याल (देवान) का अनुसार उक्त गोठले वर्षा र हिमपातका बेला पाठापाठी तथा भेडाबाख्रालाई सुरक्षित राख्न ठूलो सहयोग पुगेको छ । गाउँपालिकाको ७० प्रतिशत र किसानको ३० प्रतिशत लागत साझेदारीमा निर्माण गरिएको उक्त संरचना नमुना परियोजनाका रूपमा हेरिएको छ ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय वन विज्ञान सङ्कायका प्राध्यापक डा राजेशकुमार राईका अनुसार जलवायु परिवर्तन, वन्यजन्तुसँगको द्वन्द्व, सामाजिक संरचनामा आएको परिवर्तन, शिक्षा तथा वैदेशिक रोजगारको प्रभावले घुम्ती गोठ प्रणाली कमजोर बन्दै गएको हो । उहाँले पशुजन्य उत्पादनको ब्रान्ड विकास, स्थानीय पर्यटनसँग एकीकरण तथा जैविक उत्पादनको बजार विस्तार गर्नसके उच्च पहाडी अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिन सकिने बताउनुभयो ।
परम्परागत ज्ञान, संस्कृति र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको घुम्ती गोठ प्रणाली संरक्षणका लागि तथ्यांक सङ्कलन, किसानमैत्री कार्यक्रम, व्यवसाय दर्ता अभियान र प्रोत्साहनमूलक योजनामा जोड दिएको गाउँपालिकाका अध्यक्ष प्रेमप्रसाद पुनले बताउनुभयो । धौलागिरिको पहिचान बनेको गोठ प्रणालीसँगै स्थानीय पशु सम्पदा र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान संरक्षण, व्यवस्थित र व्यावसायिक बनाउन कार्यक्रम केन्द्रित गरेको उहाँको भनाइ छ ।
